Một thực tế quen thuộc nhưng ít được nói thẳng
Nếu bạn là graphic designer ở Việt Nam, rất có thể bạn đã từng nghe những câu như: “Em sửa giúp anh cái này tí được không?”, “Chỉ chỉnh màu thôi mà, làm nhanh lắm.”, hay “Anh đã có sẵn mẫu rồi, em chỉ làm giống vậy là được.” Những lời nhờ vả này thường xuất hiện rất tự nhiên, nhẹ nhàng, thậm chí thân tình.
Điểm chung của chúng là công việc có vẻ nhỏ, có vẻ nhanh, và vì thế có vẻ không cần trả phí. Điều đáng nói là graphic designer không phải nghề duy nhất có kỹ năng hữu ích trong xã hội, nhưng lại là một trong những nghề dễ bị coi là có thể “nhờ làm miễn phí” nhất. Câu hỏi đặt ra không phải là designer có giá trị hay không, mà là vì sao xã hội lại dễ dàng coi nhẹ giá trị đó đến vậy.
Vấn đề không nằm ở giá trị nghề – mà ở cách xã hội nhìn nhận thiết kế
Với người ngoài ngành, thiết kế thường được hiểu đơn giản là mở phần mềm, kéo thả, chỉnh màu, chỉnh chữ. Họ nhìn thấy thao tác rất rõ, nhưng gần như không nhìn thấy quá trình phía sau: những phương án bị loại bỏ, những quyết định về bố cục, tỷ lệ, tương phản, hay các rủi ro liên quan đến thương hiệu, in ấn và ứng dụng thực tế.
Khi chỉ nhìn thấy thao tác, người ta rất dễ kết luận rằng công việc này “dễ”. Trong khi với designer, phần khó nhất không nằm ở thao tác tay hay kỹ thuật phần mềm, mà nằm ở việc đưa ra quyết định đúng.
Thiết kế cũng bị kẹt giữa hai cách hiểu. Nó không mang rủi ro trực tiếp, tức thời như y khoa hay pháp lý, nhưng cũng không phải lao động thuần tay chân. Nó vừa mang màu sắc nghệ thuật – nên dễ bị gán mác “đam mê”, “làm cho vui” – vừa là dịch vụ, nhưng lại thiếu những chuẩn mực trả phí rõ ràng trong nhận thức xã hội. Kết quả là nhiều người cảm thấy hoàn toàn thoải mái khi trả tiền cho bác sĩ hay luật sư, nhưng lại ngập ngừng, thậm chí ngại ngùng khi trả tiền cho designer.
Thiết kế bị kẹt giữa “nghệ thuật” và “dịch vụ”
Graphic design không được xã hội xếp vào nhóm:
Nghề mang rủi ro cao (như y khoa, pháp lý)
Cũng không được nhìn thuần túy là sản xuất thủ công
Nó nằm ở giữa:
Nghệ thuật → dễ bị gán mác “đam mê”, “làm cho vui”
Dịch vụ → nhưng lại thiếu chuẩn mực trả phí rõ ràng
Kết quả là:
Người ta thấy ngại khi trả tiền cho designer, dù hoàn toàn thoải mái khi trả tiền cho bác sĩ hay luật sư.
Vị thế của graphic designer trong xã hội Việt Nam
Tại Việt Nam, graphic designer thường bị nhìn nhận như:
Người “làm hình ảnh”
Người “biết Photoshop”
Người “chỉnh sửa cho đẹp”
Điều này dẫn đến một hệ quả rất rõ:
Mọi việc liên quan đến hình ảnh đều có thể đẩy cho designer
Chỉnh ảnh cá nhân
Làm bảng biển
Trang trí tường
Sửa file in
Thậm chí sửa giấy tờ (một rủi ro pháp lý rất lớn)
Ranh giới nghề nghiệp không được xã hội tự vẽ ra – designer buộc phải tự vẽ cho mình.
So sánh với các ngành nghề chuyên môn truyền thống
Nếu đặt graphic designer cạnh các nghề chuyên môn truyền thống, sự khác biệt trong cách xã hội trả tiền sẽ trở nên rất rõ. Với bác sĩ, người ta nhìn thấy thao tác khám và kê đơn, nhưng điều họ thực sự trả tiền là trách nhiệm liên quan đến sinh tử và rủi ro y khoa. Với luật sư, đó không chỉ là việc soạn giấy tờ hay tư vấn, mà là trách nhiệm pháp lý. Với kỹ sư, những bản vẽ và con số đại diện cho sự an toàn của cả một công trình.
Còn với graphic designer, xã hội chủ yếu chỉ nhìn thấy những cú click chuột, thao tác kéo thả trên màn hình. Những hậu quả của thiết kế – nhận diện thương hiệu sai lệch, truyền thông kém hiệu quả, chi phí sửa đổi về sau – thường đến chậm và gián tiếp. Một sự thật khá phũ phàng là xã hội không trả tiền cho kỹ năng hữu ích, mà trả tiền cho những trách nhiệm mà họ sợ phải gánh. Khi rủi ro không hiện ra ngay lập tức, giá trị của thiết kế rất dễ bị xem nhẹ so với các nghề chuyên môn truyền thống.
Xã hội không trả tiền cho kỹ năng hữu ích, mà trả tiền cho trách nhiệm mà họ sợ phải gánh.
Giải pháp cho các designer là hãy định vị lại bản thân
Đừng bán thao tác – hãy bán quyết định
Không nói: “Em chỉnh giúp anh”
Nói: “Em triển khai và chịu trách nhiệm cho phương án này”
Ngôn ngữ thay đổi → vai trò thay đổi → tiền trở nên hợp lý.
Chậm trong giao tiếp, nhanh trong làm việc
Không cần làm chậm công việc. Chỉ cần không làm ngay khi chưa thống nhất phạm vi và phí.
Sự chậm lại trong giao tiếp khiến người khác hiểu rằng:
“Đây là dịch vụ chuyên môn, không phải giúp cho tiện.”
Giúp khách hàng hiểu đúng hơn về nghề graphic design
Với khách hàng cá nhân và doanh nghiệp nhỏ, điều cần hiểu là:
Designer không chỉ “làm cho đẹp”
Mỗi quyết định thị giác đều ảnh hưởng tới cách thương hiệu được nhìn nhận
Phí thiết kế là phí cho kinh nghiệm, trách nhiệm và rủi ro đã được né tránh
Khi hiểu điều đó, việc trả tiền cho designer sẽ trở nên tự nhiên như trả tiền cho bác sĩ.
Lời kết
Graphic designer dễ bị nhờ làm miễn phí không phải vì nghề này kém giá trị, mà vì xã hội chỉ nhìn thấy phần dễ mà không nhìn thấy phần trách nhiệm.
Người làm thiết kế chỉ thực sự được tôn trọng khi designer tự định vị rõ vai trò của mình và khách hàng hiểu rằng họ đang mua một quyết định, không phải xin một thao tác.
Khi designer ngừng hỏi “việc này có đáng lấy tiền không?”, và bắt đầu hỏi “ai đang chịu trách nhiệm cho kết quả?”, thì giá trị nghề nghiệp sẽ tự được nâng lên.
— Minh Đức
Graphic designer tại MinhDucDesign.com
Nhận xét
Đăng nhận xét